اول از همه بگوییم که این پستمان "درخواستی"! است و بنا به در خواست یکی از مخاطبانمان به رشته ی تحریر در آمده است.

دوم از همه بگوییم که اگر حوصله تان اجازه بدهد این مطلب نسبتا طولانی را از دست ندهید.

چیزی که این روزها نُقل محافل شده است همین طرح هدفمد کردن یارانه ها است. اما ابتدا باید ببینیم این "یارانه" چیست که میخواهند هدفمندش بکنند.

"یارانه" از ریشه ی "یاری و یاری نمودن" است و در اصطلاح به مبلغی گفته میشود که دولت برای کمک و یاری نمودن ملت میپردازد(معادل انگلیزی آن میشود سوبسید Subsidies ). "یارانه" از لحاظ ساخت واژه شبیه "کارانه" (پورسانت) ، "رایانه" (کامپیوتر) ، "سامانه" (سیستم) ، "پایانه" (ترمینال) و امثال آن است.

حال فلسفه ی وجودی یارانه را بررسی کنیم. به زبان خودمانی یعنی ببینیم اصولا این یارانه برای چه به وجود آمده است؟! یارانه همانگونه که در تعریفش گفتیم پولی است که دولت برای یاری ملت میپردازد یعنی جایی که ملت توان پرداخت هزینه ی چیزی را نداشته باشد دولت می آید وسط و مقداری از هزینه را میپردازد تا ملت مشکلشان حل بشود.

سوال : یارانه به چه چیزهایی تعلق میگیرد؟ جواب: به هر آنچه که ملت توان پرداخت هزینه واقعی اش را نداشته باشند!

نکته: یارانه چیزی نیست که فقط در کشور ما باشد و تقریبا در همه جای دنیا وجود دارد البته اینکه چه چیزهایی را و به چه میزان تحت پوشش قرار بدهد متفاوت است. مثلا در کشورهای کانادا و بریتانیا دولت تمام هزینه ی بهداشت و درمان ملت را (البته از محل مالیات های مردمی) میپردازد و ملت یک سِنت هم برای مراجعه به مراکز درمانی نمی پردازند. در آمریکا برنامه های مدیکیر( Medicare) و مدیکید (Medicaid) را برای تحت پوشش قرار دادن افراد بالای 65 سال و از کار افتاده اجرا میشود که افراد تحت پوشش هیچ گونه هزینه ای برای خدمات درمانی شان نمیپردازند.

میبینیم که شدت پرداخت یارانه برای سلامت مردم در آمریکا کمتر از دو کشور ذکر شده است. در کشور ما هم سازمان تامین اجتماعی در چند سال گذشته اقدامات خوبی را تحت عنوان "طرح بیمه ایرانیان" در جهت افزایش پوشش خدماتش انجام داده است. از جمله صدور دفترچه های بیمه روستایی، خدمات درمانی (که فقط برای درمان است و بازنشستگی و از کار افتادگی را پوشش نمیدهد)، دفترچه هایی که به هنگام پذیرش در بیمارستان به افرادی که دفترچه نداشته باشند با مبلغ ناچیزی داده میشوند و... . این نکته هم فراموش نشود که خدمات تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی بسیار محدود است و برخی از خدمات درمانی (مثلا دندانپزشکی، جراحی زیبایی و و برخی درمان های بیمارستانی و ...) و بسیاری از دارو ها را نمیشود با آن خرید. ضمن اینکه همه مراکز درمانی هم با این سازمان طرف قرارداد نیستند.

لازم به ذکر است که یارانه پرداختی دولت به بخش بهداشت و درمان کشور تنها 20% کل هزینه های این بخش است. 60% هزینه ها را سازمان تامین اجتماعی از محل پرداخت های مردمی (حق بیمه) میپردازد و 20% باقیمانده را ملت به هنگام مراجعه مستقیما از جیب خودشان (Out Of Pocket) میپردازند. ناگفته نماند که همان 20% سهم دولت مبلغ بسیار هنگفتی(1.6% GDP) است.

از طرفی در بحث مالیات ها وقتی ایران را با بعضی دولتهای اروپایی (از جمله انگلیس) مقایسه میکنیم میبینیم که مالیات پرداختی ما اصلا قابل مقایسه با آنچه آنها میپردازند نیست! آنجا ملت برای زباله هم مالیات میپردازند! نتیجه این میشود که دولت ایران در این زمینه همیشه خود را طلبکار میبیند. طرح "مالیات بر ارزش افزوده" برای کاهش این فاصله ی مالیاتی اجرا میشود.

در طرف دیگر یارانه، درآمد دولت قرار دارد. یعنی دولت باید از جایی درآمد داشته باشد تا بتواند به ملت یاری برساند و یارانه بدهد. در بیشتر کشورهای پیشرفته این درآمد از محل مالیات های مردمی تامین میشود و در کشور ما (همچون بسیاری دیگر از کشورهای صادر کننده نفت) از محل درآمدهای نفتی حاصل میگردد. ممکن است بپرسید که خوب ما هم نفت بدهیم هم مالیات؟! در جواب میگوییم دولت در صدد کاهش صادرات نفتی است و میخواهیم چاههای نفتمان را (همجون ایالات متحده) پلمپ کنیم و برای آیندگان بگذاریم(البته آن میادینی که با همسایگانمان مشترک است همچنان مورد استفاده قرار خواهند گرفت). و برای اینکه با قطع صادرات نفتی و در پی آن قطع جریان دلارهای وارده به اقتصادمان، اقتصاد مملکت از کار نایستد این همه بر صادرات غیر نفتی تاکید میشود.

در کشور ما یارانه به موارد زیادی تعلق میگیرد. مثلا در مورد نان، دولت برای اینکه ملت بتوانند نان ارزان بخورند تنها هزینه ی گونی و حمل و نقل آرد از کارخانه تا نانوایی را از نانوایی ها میگیرد! یعنی نانواها برای هر کیسه 40 کیلویی آرد مبلغی در حدود 300 یا 400 تومان میپردازند!

به آموزش ملت هم یارانه تعلق میگیرد. در بسیاری از کشورها آموزش کودکان، اجباری است. در بعضی ها تا آخر دبیرستان، در بسیاری (از جمله کشور ما) تا پایان دوره راهنمایی (یا معادل آن)، و در برخی تا پایان دوره ابتدایی. برای آموزش عالی (دانشگاه ها) هم در کشور ما یارانه پرداخت میشود. در حالی که در بسیاری از کشورهای پیشرفته دانشگاهها (یا بسیاری از آنها) پولی هستند.

شیر یارانه ای چیزی است که هر روز میبینید. باید بدانید شیر خام از گاودار به قیمت تقریبی هر لیتر 400 تومان خریداری میشود و عملیات پاستوریزاسیون رویش انجام میشود، بسته بندی میشود، کرایه حمل و سود فروشنده در نظر گرفته میشود تا به بهای 300 تومان به دستتان برسد.

نکته ای دیگر:

یارانه فقط پرداخت مستقیم از خزانه ی دولت نیست! ممکن است دولت برای اینکه به یک صنعت کمک کند و یاری برساند از حق خود (یا قسمتی از آن) مبنی بر اخذ حق گمرک برای یک کالای خاص چشم پوشی کند.

عدالت اجتماعی!

پرداخت یارانه ارتباط مستقیمی با عدالت اجتماعی دارد. در واقع مهمترین هدف پرداخت یارانه تحقق (یا کمک به تحقق) عدالت اجتماعی است. یعنی اگر دولت یارانه نپردازد ملت  (همه ملت) توان مراجعه به پزشک را نخواهند داشت، عملا فقط ثروتمندان خواهند توانست از سیستم آموزش استفاده کنند، سوئ تغذیه در بین طبقات زیر خط فقر (از جمله ما) بیشتر خواهد شد و نتایج ناگوار دیگر.

اما هدفمند کردن یارانه ها یعنی چه؟

وقتی دولت به تولید کننده یارانه میدهد همه ملت میتوانند از آن استفاده کنند ولی این کار خالی از اشکال نیست! برای اینکه مثلا در مورد نان وقتی دولت یارانه را به نانوا میدهد قیمت نان برای همه یکسان است. این میان تفاوت ما که روزی 5تا نان میخریم با آن مرفه بی درد که روزی 10 نان میخرد و نصفش را بیرون میریزد چه میشود؟! آیا این عدالت است؟! هدفمند کردن یارانه ها یعنی این که آن یارانه را مستقیما به مصرف کننده بپردازند و قیمت اجناس، آزاد شود. یعنی قیمت هر قرص نان مثلا از 50 تومان به 250 تومان میرسد و ما و آن مرفه بی درد هر دویمان 1250 تومان یارانه برای نان دریافت میکنیم. با این پول ما همان 5 نانمان را میخریم و آن 250 تومانی که پیش از هدفمند شدن میپرداختیم توی جیبمان میماند و آن مرفه بی درد مذکور اکنون باید روزانه 2500 تومان برای نان بپردازد. این به عدالت نزدیک تر است!

نکات پایانی:

1- عدالت مفهومی نسبی است و هیچ گاه به طور کامل تحقق نمی یابد. برای همین گفتیم "این به عدالت نزدیکتر است" !

2- در طرح هدفمند کردن یارانه ها قرار نیست همه ی یارانه ی پرداختی دولت برداشته شود. مثلا دانشگاهها همچنان دولتی میمانند.


پس نوشت اختصاصی!:

آهای نصفه ی مهشید! وقتی نوشته هایمان را سر کلاس برای دوستان و استادتان گفتید یادتان باشد منبع حرفهایتان را هم بگویید!